માતૃ ગયા: માતા માટેનું તીર્થ
જેમ ગયા (બિહાર) પિતા અને પિતૃકુળના પૂર્વજોના શ્રાદ્ધ માટેનું મુખ્ય તીર્થ છે, તેમ સિદ્ધપુર માતાના શ્રાદ્ધ માટેના તીર્થ તરીકે પૂજનીય છે. ગુજરાત પ્રવાસન સિદ્ધપુરને “માતૃ ગયાનું મહત્ત્વ” ધરાવતું સ્થળ ગણાવે છે, અને પાટણ જિલ્લા વહીવટીતંત્ર બિંદુ સરોવરને સિદ્ધપુરના માતૃ તર્પણ સ્થળ તરીકે દર્શાવે છે.
હિંદુ ચિંતનમાં માતાની સંભાળથી એક એવું ઋણ (માતૃ ઋણ) ઊભું થાય છે, જે પૂરેપૂરું ચૂકવી શકાતું નથી. સિદ્ધપુરમાં માતા માટે શ્રાદ્ધ કરવું એ આ ઋણનું સન્માન કરવાનો સૌથી યોગ્ય માર્ગ માનવામાં આવે છે.
શ્રીમદ્ ભાગવતમાં બિંદુ સરોવર
શ્રીમદ્ ભાગવતના ત્રીજા સ્કંધમાં (અધ્યાય 21–33) કર્દમ ઋષિ, તેમનાં પત્ની દેવહૂતિ અને તેમના પુત્ર ભગવાન કપિલની કથા છે. તેમાં કર્દમ ઋષિનો આશ્રમ બિંદુ-સરોવરના કિનારે દર્શાવ્યો છે — સરસ્વતી નદી પરનું એક સરોવર, જેનું નામ ભગવાને ત્યાં કરુણાથી વહાવેલાં આંસુનાં ટીપાં (બિંદુ) પરથી પડ્યું છે (SB 3.21.38–39).
કર્દમ ઋષિએ સંસારનો ત્યાગ કર્યા પછી, કપિલ “પોતાનાં માતાને પ્રસન્ન કરવા” બિંદુ સરોવર ખાતે જ રહ્યા (SB 3.25.5) અને તેમને ભક્તિ તથા સાંખ્યનો માર્ગ શીખવ્યો. જે સ્થળે દેવહૂતિએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, તે સિદ્ધપદ કહેવાય છે (SB 3.33.31).
ભાગવતમાં આજના નગરનું નામ નથી. આ બિંદુ સરોવર એટલે સિદ્ધપુરનો પવિત્ર કુંડ — એ આ પ્રદેશની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી પરંપરા છે.
ભગવાન કપિલ
ભગવદ્ ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે, “સિદ્ધોમાં હું કપિલ મુનિ છું” — સિદ્ધાનાં કપિલો મુનિઃ (Gita 10.26).
ભાગવતમાં વર્ણન છે કે માતાને ઉપદેશ આપ્યા પછી કપિલ ઉત્તર-પૂર્વ તરફ ગયા, જ્યાં સમુદ્રે તેમને રહેવા માટે સ્થાન આપ્યું (SB 3.33.34). પરંપરા એ સ્થળને ગંગાસાગર માને છે, જ્યાં ગંગા સમુદ્રને મળે છે; કપિલ મુનિ મંદિરે ગંગાસાગર મેળો દર વર્ષે મકર સંક્રાંતિએ, 14 જાન્યુઆરીની આસપાસ ભરાય છે.
પરશુરામે કરેલું માતાનું શ્રાદ્ધ
સિદ્ધપુરમાં એવી પરંપરા પણ જળવાયેલી છે કે પરશુરામે પોતાનાં માતા રેણુકાનું શ્રાદ્ધ બિંદુ સરોવર ખાતે કર્યું હતું — આ તીર્થ માતા માટેની વિધિઓ સાથે જોડાયેલું હોવાનું આ પણ એક કારણ છે. પરિસરમાં પરશુરામનું મંદિર આવેલું છે.
પાંચ પવિત્ર સરોવર (પંચ સરોવર)
હિંદુ પરંપરામાં પાંચ પવિત્ર સરોવરો પૂજનીય છે. ગુજરાત પ્રવાસન બિંદુ સરોવરને તેમાંનું એક ગણે છે:
- માનસરોવર, હિમાલયમાં
- પુષ્કર સરોવર, રાજસ્થાન
- બિંદુ સરોવર, સિદ્ધપુર, ગુજરાત
- નારાયણ સરોવર, કચ્છ, ગુજરાત
- પંપા સરોવર, હમ્પી પાસે, કર્ણાટક
બિંદુ સરોવર પરિસર આજે
ગુજરાત પ્રવાસન અનુસાર, વિધિઓ કપિલમુનિ આશ્રમ પરિસરમાં થાય છે, જ્યાં ત્રણ પવિત્ર કુંડ છે — જ્ઞાન વાપી, અલ્પ સરોવર અને બિંદુ સરોવર.
રાજ્ય સરકારે પરિસરનો મોટા પાયે વિકાસ કર્યો છે; આશરે 2012થી થયેલાં મુખ્ય કામોમાં વિધિ હૉલ, સ્નાનની સુવિધા અને બેઠક વ્યવસ્થાનો સમાવેશ થાય છે. સરોવરની બાજુમાં આવેલું શ્રીસ્થળ સંગ્રહાલય 2017માં ખુલ્લું મુકાયું. 2024માં ગુજરાત પવિત્ર યાત્રાધામ વિકાસ બોર્ડે જણાવ્યું કે અગાઉના વર્ષમાં આશરે 47,100 પરિવારોએ અહીં માતૃ શ્રાદ્ધ કર્યું હતું; અહીં એક સાથે આશરે 200 પરિવારો માટે જગ્યા, કપડાં બદલવાના ઓરડા, પીવાનું પાણી અને વૃદ્ધ યાત્રાળુઓ માટે ઇ-રિક્ષાની સુવિધા છે (લોકતેજ).
સરોવર ઉપરાંત સિદ્ધપુર
સિદ્ધપુર પાટણ જિલ્લામાં સરસ્વતી નદીના કિનારે વસેલું છે. તેનું સૌથી જાણીતું સ્મારક રુદ્ર મહાલય છે — બારમી સદીમાં ચૌલુક્ય (સોલંકી) રાજા સિદ્ધરાજ જયસિંહના સમયમાં પૂર્ણ થયેલું શિવનું ભવ્ય મંદિર. આજે તેના કેટલાક ભાગ જ બચ્યા છે; તે ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ દ્વારા સંરક્ષિત છે. આ નગર તેના વહોરવાડની નકશીદાર હવેલીઓ માટે પણ જાણીતું છે.
દર વર્ષે કારતક સુદ અગિયારસથી પૂનમ સુધી સિદ્ધપુરમાં પરંપરાગત મેળો ભરાય છે, અને માતૃ શ્રાદ્ધ માટે યાત્રાળુઓની સંખ્યા કારતક, ભાદરવા અને ચૈત્ર મહિનામાં સૌથી વધુ હોય છે.
પુરોહિત પરંપરા
સિદ્ધપુરના તીર્થ પુરોહિતો લાંબા સમયથી કુટુંબની નોંધવહીઓ — પોથી કે ચોપડા — રાખતા આવ્યા છે, જેમાં તેઓ જે પરિવારોની સેવા કરે છે તેમની મુલાકાતો અને વંશાવળી નોંધાયેલી હોય છે. ETV ભારતે 2021માં અહેવાલ આપ્યો હતો કે ઔદીચ્ય સહસ્ત્ર ગોર મંડળ દ્વારા રાખવામાં આવેલા ચોપડા સદીઓ જૂના છે અને આજે પણ સચવાયેલા છે.
પુનરપિ જનનં પુનરપિ મરણં, પુનરપિ જનની જઠરે શયનમ્ — “ફરી જન્મ, ફરી મરણ, ફરી માતાના ગર્ભમાં શયન.”
આદિ શંકરાચાર્ય રચિત ભજ ગોવિંદમ્ સ્તોત્રની આ પંક્તિઓ જન્મ અને મૃત્યુના ચક્ર પર — અને જેમના દ્વારા દરેક જીવનની શરૂઆત થાય છે, તે માતા પર — ચિંતન કરે છે.
સ્રોત
શાસ્ત્રનાં વચનો દર્શાવેલા ગ્રંથોમાંથી ટાંક્યાં છે. પરંપરા તરીકે દર્શાવેલી બાબતો વ્યાપકપણે માન્ય માન્યતાઓ અને સ્થાનિક પ્રથાઓ દર્શાવે છે, પરંતુ તેની સ્વતંત્ર રીતે ચકાસણી થઈ શકતી નથી. ઇતિહાસ તરીકે દર્શાવેલી બાબતો નીચેના સ્રોતો પરથી લેવામાં આવી છે.
- Srimad Bhagavatam, Canto 3 (Vedabase)
- Bhagavad Gita 10.26 (Vedabase)
- Gujarat Tourism — Sidhpur
- Patan district administration — Bindu Sarovar, Matru Tarpan place
- Loktej (24 Sep 2024) — Siddhpur, a historic pilgrimage site for Matru Shradh
- Wikipedia — Shristhal Sangrahalay (Bindu Sarovar museum)
- Wikipedia — Rudra Mahalaya Temple
- ETV Bharat Gujarati (6 Oct 2021) — Siddhpur’s genealogy registers
- Wikipedia — Gangasagar Mela